Orakel en bron van wijsheid
"De veranderingen zijn een boek,
waarvan men zich niet verre moet houden.
Zijn Tao is steeds wisselend"
(I Tjing voor de 21ste eeuw, Han Boering)
De I Tjing, het Chinese boek der veranderingen, is wereldwijd bekend en verworpen als orakel. Dat het daarnaast ook een wijsheidsboek is, is helaas veel minder bekend. Voor wie zich niet in de war laat brengen door de lijnpatronen, de ondoorgrondelijke oordelen en de vele betekenislagen, kan zich een wereld openen waarin belangrijke ordenende principes als schepping en evolutie eenvoudig worden uitgelegd en toepasbaar worden gemaakt. Met de verbeelding van de 64 hexagrammen krijgen we een indruk van het scala aan veranderingen waaraan we onderhevig zijn in het wereldse bestaan. Tegelijkertijd leert dit boek ons hoe we binnen die veranderingen onze geest open en onze beweging vrij kunnen houden.
De Dao De Jing laat ons een glimp opvangen van het eeuwige, het onveranderlijke, van Dao. De Zhuangzi veegt humoristisch, maar meedogenloos de vloer aan met de illusies van ons leven in de dualiteit. De I Tjing beweegt zich daartussen. Het leert ons volgens welke patronen veranderingen zich in de tijdelijkheid voltrekken en hoe daarop te anticiperen. Door de veranderingen te kennen en ons er niet in te verliezen, kunnen we Dao bewaren. Door Dao te bewaren kunnen we effectief en sensitief reageren op veranderingen zonder ze te worden. Wie Dao kwijt is, krijgt van de I Tjing hardhandig om zijn oren in de stijl van Zhuang Zi. Wie terug wil keren naar Dao, vindt in de I Tjing een gids als werd hij door Lao Zi zelf bij de hand genomen. Of je het boek nu gebruikt als orakel, als wijsheidsboek, of allebei, maakt daarbij niet zoveel uit. Er is geen boek dat zo diepgaand en veelomvattend inzicht biedt in de principes van yin en yang en tegelijkertijd zoveel praktische handvatten geeft om daar boven uit te stijgen.
I Tjing raadplegen
"Kijk eerst de teksten aan,
denk na over de principes daarachter.
Maar als het je niet past,
dan toont het Tao zich niet aan jou." (Grote bespreking -2, hfdst. 8,§3, I Tjing voor de 21ste eeuw, Han Boering)
Niet getreurd als de Dao van de I Tjing zich niet aan je openbaart. Om te kunnen werken met het boek is een zekere chemie, of te wel een persoonlijke klik noodzakelijk. De vorm, de taal en de symboliek van de I Tjing zijn zo specifiek dat niet iedereen daar zomaar op aansluit. Daar is verder niets exclusiefs aan. Er zijn immers vele andere bronnen van wijsheid en ook orakels, die je wellicht meer liggen en meer te zeggen hebben. Toch moet je het boek niet al te snel aan de kant schuiven als het zich niet direct voor je opent. Net als andere wijsheidsboeken vraagt het tijd, inzet en geduld om tot de kern door te dringen. En net als bij het openvouwen van dromen, is een al te grote mentale gerichtheid, een barrière die jezelf oproept waarachter de essenties van het boek zich zullen verschuilen. Leren van de I Tjing is zondermeer een interactief proces. Werken met het boek der veranderingen verandert jou en door te veranderen zul je doordringen tot de veranderingen. Van tijd tot tijd heb je daar ook onderricht van buitenaf bij nodig. Om te beginnen een heldere inleiding over hoe je met de I Tjing aan de slag kunt en met welke basisstructuur je te maken hebt. Veel commentaren op de I Tjing bevatten zo'n inleiding, of je vraagt erom aan iemand die al ingewijd is. Al naar gelang je de weg vervolgt in het boek, zal ook je behoefte toenemen aan technische kennis en invalshoeken om tot interpretaties te komen. Ook die zijn uit boeken te halen, al is levend onderricht tegen die tijd meestal effectiever. De rest gaat eigenlijk vanzelf in een eigen tempo en ritme dat je alleen maar hoeft te volgen. Enthousiasme en benieuwdheid zijn genoeg.
Werking van de I Tjing
Wie langer met de I Tjing werkt, zal steeds meer samenhangen en gelaagdheden ontdekken. De hexagrammen met hun lijnpatronen krijgen betekenis los van de tekst. Tegelijkertijd heb je een training in vragen stellen achter de rug. Hoe eenduidiger je vragen, hoe duidelijker het antwoord, hoe makkelijker de interpretatie. Ongemerkt heb je daarmee geleerd heldere probleemstellingen te formuleren waardoor je kijk op de wereld is veranderd. Ook het aantal onderzoeksvragen zal toenemen. Nu zijn het niet meer jouw persoonlijke vragen aan het orakel die je sturen, maar er ontstaat een drang om de I Tjing zelf te exploreren. Je begint te vermoeden dat het boek veel meer te vertellen heeft dan het aanvankelijk bloot geeft en dat het gefundeerd is in principes die hout snijden. Tijdloze principes met universele wetmatigheden. Je leert de patronen herkennen van organische ontwikkeling en hoe je daar op kunt aansluiten. Je leert begrijpen wanneer er plotseling moet worden ingegrepen en wat de gevolgen daarvan zijn. Je krijgt feeling voor situaties waarin het beter is buiten schot te blijven en je weet wanneer te handelen en wanneer te rusten. Beetje bij beetje begin je veranderingen te herkennen voordat ze zich manifesteren, omdat alle antwoorden die je hebt gekregen op je persoonlijke vragen net zo goed blijken te gelden voor de fenomenen om je heen.
Dao van de I Tjing
"dit zijn de voorschriften om gezond te blijven:
Kun je het ene bewaren?
Het nooit verliezen?
Zonder orakels te raadplegen weten wat voorspoedig en rampzalig is (…)?"
(Lao Zi sprak, Zhuang Zi/De volledige geschriften, vertaling Kristofer Schipper)
Hoe rijk ook aan inhoud, hoe eindeloos ook in zijn ingangen, welke betekenis de I Tjing ook voor je heeft als gids, leermeester, opvoeder, of bron van wijsheid, uiteindelijk is het boek der veranderingen geen doel, maar middel. 'Het orakel vloeit uit een hoge bron' zegt dan ook het oordeel van hexagram acht, de aaneengeslotenheid. Het gaat niet om het bronboek, het gaat om de bron. Wie in open verbinding staat tot die bron, heeft geen sleutels meer nodig. Zo krijgen we van de I Tjing zelf een waarschuwing voor institutionalisering van het boek. Wang Bi, tot slot, die de wereld met zijn interpretatie van de I Tjing een meesterwerk heeft nagelaten, leert ons wanneer dat moment met de I Tjing is bereikt:
"De woorden dienen om de beelden uit te drukken. De beelden dienen om ideeën uit te drukken. (…) Als je de beelden begrepen hebt, kun je de woorden vergeten. En omdat de beelden dienen om het mogelijk te maken de ideeën te begrijpen: als je de ideeën begrijpt, kun je de beelden vergeten" (I Tjing voor de 21st eeuw, Han Boering).