Onsterfelijkheid
Kort gezegd houdt de Chinese alchemie zich bezig met het verwerven van onsterfelijkheid en het bewandelen van de wegen daartoe. Wat onsterfelijkheid is en hoe letterlijk je dit moet nemen is eerder een vraag voor onderweg, dan een vraag om voorafgaand aan de weg te beantwoorden. Vast staat dat het niet gaat om een eeuwig leven van het lichaam waarin wij huizen. Als je daar op hoopt is de Chinese Alchemie een slechte keus. Ook als je onsterfelijkheid per definitie verwerpt, heeft deze traditie je weinig te bieden. Het verlangen naar onsterfelijkheid, dat van alle mensen en alle tijden is (want wie wil er nu dood?), is op deze weg een belangrijke drijfveer. Binnen het Chinees filosofisch denken is onsterfelijkheid overigens niet zo discutabel en ongeloofwaardig als binnen ons westers wetenschappelijk denkkader. Het uitgangspunt is immers dat niets in dit bestaan kan existeren zonder zijn tegendeel. Als er een tijdelijkheid bestaat (en dat valt slecht te ontkennen voor het leven op aarde), dan moet er ook een eeuwigheid bestaan. Als die eeuwigheid onderdeel is van de macrokosmos, dan moet hij ook onderdeel zijn van de microkosmos (ons lichaam) en die twee zijn voor de Chinese filosoof gelijk. Het bereiken van die onsterfelijkheid wordt in de verhalen vaak verbeeld door het ten hemel opstijgen op de rug van een kraanvogel. Dat detail vertoont dan weer een grappige overeenkomst met de betekenis die de ooievaar heeft voor ons als symbool van geboorte. De wegen en methoden binnen de Chinese alchemie om onsterfelijkheid te verwerven kunnen we onderscheiden in drie hoofdstromingen: Uiterlijke, seksuele en innerlijke alchemie.
Uiterlijke alchemie
Adepten van de uiterlijke alchemie (waidan) hielden zich bezig met de creatie van een pil of een elixer, die na voltooiing werden ingenomen om de verlangde onsterfelijkheid te bewerkstelligen. Dat creatieproces luisterde uiterst nauw en duurde lang. De condities om het proces op de juiste wijze te voltrekken stelden hoge eisen aan zowel de materiële benodigdheden als aan de concentratie van de alchemist. Ook de handelingen die hij moest verrichten vroegen een vergevorderd en secuur vakmanschap. De geringste afwijking deed iedere hoop op resultaat vervliegen. Wat ook de werking is geweest van de uiteindelijke pillen en elixers, de beoefenaars van deze weidan moeten onherroepelijk gevormd zijn door de intensiteit en zorgvuldigheid van hun werk. Belangrijkste voorouder binnen de uiterlijke alchemie is Wei Boyang, die zichzelf in ieder geval met zijn werk 'De drievoudige eenheid (Triplex Unity, Ts'an t'ung ch'i)' onsterfelijk heeft gemaakt. Uiteindelijk is deze uiterlijke alchemistische stroming aan corruptie ten onder gegaan. Het verlangen van de mens naar onsterfelijkheid slaat maar al te vaak om in haastige begeerte. Dodelijke ongelukken met vermeende onsterfelijkheidspillen waren niet van de lucht. Bovendien bood het inspelen op de wens tot onsterfelijkheid een uitmuntende gelegenheid om ongewenste machthebbers en andere dwarsliggers uit de weg te ruimen.
Seksuele alchemie
In alle vormen van Chinese alchemie speelt de harmonisering van yin en yang een hoofdrol. Binnen de seksuele alchemie wordt deze harmonie gezocht en beoefend in het samenkomen van man en vrouw. Dat heeft in principe weinig van doen met liefde, al wordt die in dit kader wel veelvuldig bedreven. De Taoïst heeft van oorsprong een vrije, vrolijke en praktische verhouding tot seksualiteit, waarin niets is terug te vinden van de westerse schroom of moraal. Behalve als aangenaam tijdverdrijf wordt seks ook essentieel geacht voor de algehele gezondheid. Zo beschikken we over dialogen tussen de legendarische Gele keizer (die bekend staat als de grondlegger van de Chinese geneeskunst) en zijn persoonlijke raadsvrouwe op dit vlak. Daarin beantwoordt zij al zijn vragen over het liefdesspel uiterst praktisch tot en met wat te doen bij impotentie. Het zijn inspirerende gesprekken die de lust zomaar kunnen doen ontwaken. Om lust draait het echter bij de seksuele alchemie niet. Eerder gaat het om de uitwisseling van energieën. Die uitwisseling kan uitputtend werken of juist energie mobiliseren. Dat laatste is natuurlijk de bedoeling. Als je het goed doet kun je de verworven energie vervolgens laten rondcirkelen en dit nu geeft het harmoniserend effect. De voorgeschreven beoefening vraagt net als bij de uiterlijke alchemie een geestelijke gesteldheid en een vaardigheid, die zich al doende verder ontwikkelen. Tegelijkertijd is de geestelijke verlichting dan wel onsterfelijkheid het doel, dat je in dit geval via het lichaam en de energiekanalen bereikt. Het op de juiste wijze vergaren van energie die je ontrekt aan je partner werkt op zijn minst levensverlengend, zo is het idee. Tot slot, om voor ogen te houden wanneer je je tot deze methode voelt aangetrokken: binnen de seksuele alchemie is ejaculatie funest.
Innerlijke alchemie
De uiterlijke alchemie is in zijn methodiek afhankelijk van materiële factoren als de juiste smeltkroes, de juiste inrichting van het stookproces en de juiste ingrediënten. De seksuele alchemie kan niet zonder een partner. De innerlijke alchemie (neidan) kent deze afhankelijkheid van externe factoren niet. Het is een weg die je in principe alleen gaat, die zich vanbinnen voltrekt en er juist op is gericht om je los te maken van invloeden van buitenaf. De enige uitzondering daarop is de noodzaak van een levende meester op zeker moment. Althans, zo instrueren veel van de teksten. Over welk moment die noodzaak zich precies voordoet en wat er dan gebeurt zijn ze echter minder duidelijk. Alhoewel niet met zoveel woorden benoemd kunnen we de Dao De Jing en de Zhuangzi rekenen tot alchemistische bronteksten. Het daarin beschreven principe van terugkeer naar Dao vinden we onverminderd terug in de latere teksten van de alchemistische scholen. Het is de weg daartoe die op andere wijze wordt gewezen. Dat heeft alles te maken met de sociaal, maatschappelijke en historische ontwikkeling die China dan heeft doorgemaakt. Ten tijde van Lao Zi en Zhuang Zi is het onderscheid tussen de natuurlijke omgeving en de culturele omgeving nog vrij helder. Verkeren in de spontane natuur, die vanzelf is, kan nog ondersteund door de feitelijke omstandigheden. Althans, voor wie zich kan losmaken van de gevestigde orde van het staatsapparaat in de steden. Voor de alchemisten van latere eeuwen is dat al veel lastiger. Bovendien maakt het Boeddhisme vanaf 200 (n.o.j) een enorme opmars door China om een geheel eigen rol te gaan spelen in de Chinese levensbeschouwing. Ook dit zien we terug in de latere methodes om Dao te verwerven. De leer van de innerlijke alchemie zoals die ontstaat als reactie op de verwording van de uiterlijke alchemie (rond 800 n.o.j.), vraagt dan ook niet om een daadwerkelijk terugtrekken uit het maatschappelijk leven. Dit wordt zelfs afgewezen als ijdel gedrag van kluizenaars, die niet zien dat meditatie in afzondering op een berg, slechts leidt tot het creëren van nieuwe illusies. Wel word je geacht de weg in verborgenheid te gaan en het werk in alle rust te voltooien. Ten eerste om je los te kunnen maken van alle externe invloeden. Ten tweede om jezelf niet bloot te stellen aan de neiging tot incorporatie van de systemen waar je deel vanuit maakt. Omdat niet iedereen daartoe geschikt werd geacht, waren de teksten zo geformuleerd dat alleen ware adepten de methode konden begrijpen. Net als bij de uiterlijke alchemie, leidde dit ook binnen de innerlijke alchemie tot uit de hand gelopen experimenten van geïnteresseerden, die zich door dit idee voelde uitgedaagd en meenden tot de uitverkorenen te behoren die de geheimen konden doorzien.
De school van de volledige werkelijkheid
De school van de volledige werkelijkheid heeft als zodanig nooit bestaan. Pas enkele eeuwen later werd de term geïntroduceerd om een stroming aan te duiden van innerlijke alchemisten rond de 11e eeuw na onze jaartelling. De school wordt opgesplitst in een noordelijke en een zuidelijke tak, die ieder hun eigen oprichter kennen, al kunnen we beter spreken van voorgangers: Wang Zhe van de noordelijke tak en Zhuang Boduan van de zuidelijke tak. Beiden staan in directe lijn tot voorouder Lü (Lü Yan, ook bekend als Lü Dongbin en Lü Zu), een befaamde en binnen de traditie hooggewaardeerde onsterfelijke die meestal in de tijd van de T'ang dynastie (618-905 n.o.j.) wordt geplaatst, maar wiens feitelijke geboortedatum en moment van sterven historisch onzeker zijn. De grote klasse van voorouder Lü weerspiegelt om te beginnen in zijn legendarische levensverhaal. Dit verhaal leest als een goed jongensboek, maar stelt tegelijkertijd een levensweg ten voorbeeld die je nooit meer vergeet. De plot van het verhaal draait rondom twee momenten waarop Lü geïnitieerd wordt: Het moment dat Lü zich wendt tot 'de leer', nadat een uit het niets verschenen leraar hem de illusoire weg van het gewone menselijke bestaan heeft voorgeschoteld; het andere moment is het moment dat hij feitelijk de onsterfelijkheid bereikt. Deze laatste initiatie gaat vergezeld van een aantal vuurproeven, die Lü glansrijk doorstaat. De lezer krijgt met het verhaal tegelijkertijd een gedetailleerd beeld van de condities waaraan de adept van deze weg moet voldoen. Hetzelfde verschijnsel zien we terug in het volksverhaal 'Zeven zoekers naar de Dao' (vertaald door Eva Wong). Dit is niet alleen een prachtig verhaal en een aangename inleiding op het denken van de School van de Volledige Werkelijkheid, maar toont ook hoe de weg naar onsterfelijkheid die de zoekers onder leiding van Wang Zhe bewandelen, geblokkeerd kan raken en welke persoonlijke offers het vraagt om die blokkades uit de weg te ruimen. De teksten van voorouder Lü zelf zijn van verrassende eenvoud en grote diepgang. In zijn Verhandeling in Honderd karakters vat hij de innerlijke alchemistische traditie in nog geen A-viertje samen. Zijn Uitspraken (waarschijnlijk verzameld en beschreven door leerlingen) geven een toegankelijke toelichting op de belangrijkste alchemistische principes. Kenmerkend voor zijn leringen is de integratie van Boeddhistische en Confucianistische ideeën met het klassieke, religieuze en alchemistische Daoïsme. Die integratie vinden we ook terug in de School van de Volledige Werkelijkheid en bij de 18e eeuwse Liu I Ming. Het is deze Liu I Ming die verschillende teksten afkomstig uit de School van de Volledige Werkelijkheid, van commentaar en uitleg heeft voorzien en daarin de geheimhoudingscode doorbreekt.
Spirituele embryo
Als het lot niet al eerder heeft ingegrepen heb je als mens maximaal zo'n honderd jaar te leven. Dat staat, zo zeggen de alchemisten van de Volledige Werkelijkheidsschool in geen verhouding tot de eeuwigheid, maar is als een fractie van een seconde. Het is dan ook maar beter de tijd goed te besteden en vooral niet te verspillen aan verschijnselen die het leven alleen maar bekorten. Werelds succes geeft slechts tijdelijke bevrediging en is bovendien aan verval en vluchtigheid onderhevig. Beter is het om je te richten op dat wat het leven verlengt en zelfs tot onsterfelijkheid kan leiden: de geboorte van het spirituele embryo. Dit embryo kan in ieder mens geboren worden uit het samengaan van waar, puur yang met waar, puur yin. Het enige probleem dat daarbij in de weg staat is dat na onze feitelijke geboorte, maar meer nog met het volwassen worden, waar yang bedolven raakt onder onzuiver, geconditioneerd yin in de vorm van aangeleerde gewoonten. In taal die ontleend is aan de symboliek van de I Tjing en die gebruikt maakt van de terminologie uit de uiterlijke alchemie, leggen de teksten van de Volledige Werkelijkheidsschool uit hoe yin gezuiverd en waar yang herwonnen kan worden. Als aan die condities is voldaan en het spirituele embryo zich heeft gevormd, volgt een rijpingsproces dat in naam wordt vergeleken met een zwangerschap. Belangrijkste factor hier is het embryo vrijhouden van invloeden van buitenaf. Lukt dit niet dan is al het werk voor niets en gaat het embryo verloren. De conceptie van het embryo wordt niet moeilijk geacht, moeilijk is het voldragen. Andere namen voor het spirituele embryo zijn de gouden pil, het gouden elixer en het onsterfelijkheidelixer. Na de geboorte van het embryo vormt zich vervolgens om het lichaam heen een ander lichaam. Onzichtbaar en onverwoestbaar. Belangrijkste taak daarna bestaat uit het innemen van de passende functie bij dit energielichaam. Dat kan nog steeds een maatschappelijke functie zijn in de vorm van bijvoorbeeld genezing, advies of onderricht, maar de functie kan zich ook aan het oog van de maatschappij onttrekken.
Innerlijke alchemie in de 21e eeuw
Wat kan een innerlijke alchemie uit een China van lang geleden betekenen voor de westerling van de 21e eeuw? Waarom zouden we moeite doen methoden te ontcijferen, die op het eerste gezicht zo veraf staan van ons dagelijks bestaan? Als je niet al toevallig gegrepen bent door een spontaan, persoonlijk enthousiasme zijn dit onvermijdelijke vragen bij een eerste confrontatie met de alchemistische traditie en teksten. De antwoorden op die vragen zijn echter niet aan de buitenkant van het kader af te lezen. Nieuwsgierigheid alleen bewerkstelligt nog geen openingen. Je moet er zogezegd in om ze zelf te ontdekken. En dat laatste vraagt weer om een intentie, een motivatie om die stap te zetten.
Wanneer we het streven naar onsterfelijkheid buiten beschouwing laten, kunnen we de innerlijke alchemie ook typeren als een weg van fragmentatie naar eenheid. Het uitgangspunt is dat het eenheidsbesef nooit verloren gaat, maar zich wel kan onttrekken aan de bewuste waarneming. Het gevolg is dat we ons meer en meer identificeren met fragmentatie tot een punt waarop we die geheel zijn geworden. Wie dit proces in zichzelf onderkent en dit zou willen keren, vindt in de innerlijke alchemie heldere handvatten. Dat de taal waarin de handvatten worden aangereikt in eerste instantie een vreemde is, blijkt dan al snel minder relevant. Bovendien zul je het proces van eenheid naar fragmentatie ook herkennen in de buitenwereld. Het is in alles aanwezig en in alles zichtbaar. In de natuur, maar bijvoorbeeld ook in de opkomst en neergang van culturen. Met die fragmentatie op zich zelf is niets mis. Het is een feitelijkheid voor alles wat gematerialiseerd is en geldt zowel voor materie in abstractie in de vorm van ideeën en idealen (zoals bijvoorbeeld het ideaal van de democratie) als voor substantiële materie (bijvoorbeeld aardse hulpbronnen). Het niet kunnen zien van eindigheid van materie, dan wel een volledige identificatie met de materie maakt dat na fragmentatie slechts chaos en verwarring resten. De consequenties daarvan zien we op talrijke gebieden dagelijks om ons heen.
Wanneer we de realiteit van de eindigheid aanwenden om ons levend potentieel te mobiliseren, dan hebben we condities nodig voor de creatie van iets nieuws. Daarbij is van belang dat werkelijke vernieuwing, werkelijke schepping nooit kan ontstaan onder invloed van identificatie met het oude. Geboorte, vernieuwing, creatie ontstaan spontaan buiten de invloedsfeer van de wil. De condities voor deze autonome schepping kunnen we echter wel beïnvloeden. Wie in deze tijd op zoek is naar nieuwe wegen, naar antwoorden op de vragen van deze tijd, kan niet zonder scheppende kracht. Of het daarbij gaat om persoonlijke, innerlijke vragen of collectieve probleemstellingen, maakt in feite niet uit. In de innerlijke alchemie vind je aanwijzingen hoe de schepping kan indalen en hoe je daarvoor een creatief spanningsveld aanlegt en beheert.
Het eenheidsbesef is niet anders dan in Dao zijn. Wie in Dao is leeft zijn spontane natuur en is van zelf aanwezig. De harmonisering van yin en yang is een van de condities die de alchemisten aanreiken om dit mogelijk te maken. Een concrete uitwerking van de harmonisering van yin en yang vinden we bijvoorbeeld terug in de afstemming van onze ware aard en onze ware bestemming (in het Engels: essence en life, in het Chinees xing en ming). Onze ware aard en onze ware bestemming zijn spontaan en vanzelf aanwezig, kennen een volkomen autonoom bestaan. Van oorsprong zijn ze een, maar onder invloed van het leven in de tijdelijkheid raken ze uit elkaar, waardoor we hun bestaan als het ware 'vergeten'. Daarna kun je ze niet zoeken, wel vinden. Je kunt er niet naar streven, maar ze wel waar maken. Het zijn gegevenheden die je kunt volgen of afwijzen. Zo simpel is het. Ook is het zo dat hoe meer je de een waar maakt, hoe dichterbij de ander komt. Wanneer je de ware aard leeft, ontvouwt zich je bestemming als vanzelf en wanneer je je overgeeft aan je bestemming, dient de ware aard zich spontaan aan. De innerlijke alchemie geeft ons inzicht hoe dit proces van scheiding van ware aard en bestemming verloopt en hoe we hun oorspronkelijke eenheid kunnen herstellen. Het mag duidelijk zijn dat dit leven van de ware aard en bestemming niet voorbehouden is aan Chinese alchemisten alleen.